- Trong khuôn khổ dự án Diversaqua, Đại học Cần Thơ và đối tác nước ngoài đã nhân giống thành công cá bông lau trong bể nhân tạo.
- Trung tâm Quốc gia Giống Thủy sản nước ngọt Nam Bộ cũng nuôi vỗ cá bố mẹ tự nhiên trong bè sông, sau đó chuyển sang bể xi măng/bể bạt.
- Các dự án khác tại Đồng Tháp và Bến Tre trước đó đã hoàn thiện kỹ thuật ương dưỡng cá giống trong ao đất và bể composite, song vẫn cần kết hợp thu gom giống tự nhiên theo mùa.
- Thành công của dự án Diversaqua giúp Đồng bằng sông Cửu Long có thêm loài cá thương mại mới, thích ứng với biến đổi khí hậu và xâm ngập mặn.
Trường Thủy sản thuộc Đại học Cần Thơ (CTU) đã nhân giống thành công cá bông lau (Pangasius krempfi) trong bể nhân tạo. Bước tiến này được kỳ vọng sẽ giúp giải quyết bài toán con giống, phát triển loài cá thương phẩm mới, hỗ trợ vùng Đồng bằng sông Cửu Long thích ứng với biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn.
Món quà quý của thiên nhiên
Cá bông lau (một số địa phương gọi là cá dứa) là loài cá da trơn sống ở vùng nước lợ, có kích thước lớn, chất lượng thịt thơm ngon và mang lại giá trị kinh tế rất cao. Trong môi trường tự nhiên, cá thường đạt trọng lượng trung bình khoảng 2 kg mỗi con.
Điểm đặc biệt nhất của loài cá này là tập tính di cư để đẻ trứng. Hàng năm, chúng bơi ngược dòng từ vùng nước lợ ven biển Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) lên tận thượng nguồn sông Mekong để sinh sản. Các nghiên cứu đã ghi nhận bãi đẻ của cá bông lau nằm ở khu vực giáp ranh giữa Campuchia và Lào, đặc biệt là quanh thác Khone Phapheng (Lào) – nơi có dòng chảy mạnh, bãi cát đan xen cùng các khe và vực sâu nền đá.
Chính vì tập tính sinh sản và hành trình di cư xa xôi này, nguồn giống cá bông lau tại Việt Nam từ trước đến nay hầu như phụ thuộc hoàn toàn vào việc đánh bắt ngoài tự nhiên. Hiện chỉ có một số ít hộ dân ở vùng ven biển ĐBSCL thử nghiệm nuôi thương phẩm trong ao nước lợ bằng nguồn cá giống vớt từ các cửa sông.
Dự án Diversaqua giúp cá sinh sản nhân tạo
Đại học Cần Thơ đã hợp tác cùng Đại học Namur và Đại học Liège (Vương quốc Bỉ) triển khai dự án Diversaqua (Đa dạng hóa loài thủy sản nuôi ở ĐBSCL qua chọn lọc loài cá da trơn nước lợ: Cách tiếp cận đa chiều trong phát triển bền vững). Dự án do Viện Hàn lâm về Nghiên cứu và Giáo dục sau đại học và Ủy ban Hợp tác Quốc tế (ARES-CCI, Bỉ) tài trợ.
Sau hơn 2 năm miệt mài nghiên cứu, nhóm thực hiện dự án do GS.TS. Nguyễn Thanh Phương (phía Việt Nam) và GS.TS. Patrick Kestemont (phía Bỉ) chủ trì đã gặt hái được thành quả vượt mong đợi. Nhóm đã nuôi thành công cá bông lau bố mẹ đạt độ thành thục sinh dục từ nguồn cá giống ngay trong hệ thống bể tuần hoàn do Đại học Cần Thơ thiết lập.
Sau đó, cá bố mẹ được kích thích sinh sản nhân tạo thành công bằng các loại kích thích tố quen thuộc trong nuôi trồng thủy sản. Trải qua quá trình ấp nở, cá bột tiếp tục được ương nuôi khỏe mạnh trong bể, vượt qua giai đoạn cá hương và phát triển thành cá giống hoàn chỉnh.
Thêm loài cá thương phẩm mới
Việc sinh sản nhân tạo thành công loài cá bản địa đặc hữu này mang lại nhiều ý nghĩa to lớn đối với ngành thủy sản vùng ĐBSCL:
- Chủ động hoàn toàn nguồn giống: Thành công này tạo cơ sở khoa học quan trọng để chấm dứt sự phụ thuộc vào nguồn cá tự nhiên ngày càng cạn kiệt. Việc chủ động cung cấp giống nhân tạo thuần chủng là tiền đề bắt buộc để phát triển nghề nuôi cá bông lau thương phẩm ở quy mô công nghiệp.
- Thích ứng với xâm nhập mặn: Môi trường sản xuất đồng bằng ngày càng chịu tác động nặng nề của biến đổi khí hậu và nước biển dâng, việc tìm kiếm đối tượng nuôi phù hợp là một bài toán lớn. Cá bông lau với đặc tính sống ở vùng nước lợ, khả năng thích nghi cao với điều kiện nhiễm mặn chính là một giải pháp chuyển đổi mô hình sản xuất đầy sinh kế cho nông dân ven biển.
- Đa dạng hóa sản phẩm xuất khẩu: Thành công của dự án Diversaqua có thể bổ sung một loài cá da trơn mới có giá trị kinh tế cao vào cơ cấu vật nuôi của vùng, tạo thêm sản phẩm thủy sản xuất khẩu chất lượng bên cạnh đối tượng truyền thống là cá tra, cá basa.
Tuy nhiên, sinh sản nhân tạo thành công mới là bước khởi đầu. Đại học Cần Thơ cho biết sẽ tiếp tục nghiên cứu, tối ưu hóa quy trình nuôi vỗ, sản xuất giống và đánh giá toàn diện mô hình nuôi thương phẩm trước khi chuyển giao rộng rãi vào thực tiễn.
Trong giai đoạn 2025 – 2026, tổng diện tích nuôi cá da trơn tại Việt Nam duy trì ổn định ở mức khoảng 6.400 ha, với sản lượng ổn định ở mức khoảng 1,67-1,71 triệu tấn/năm. Cá tra chiếm tỷ trọng áp đảo tuyệt đối với trên 95% sản lượng, còn cá basa hiện chỉ chiếm một phần rất nhỏ do diện tích nuôi bị thu hẹp đáng kể so với những năm 2000. Cá bông lau lại càng hiếm do nguồn giống phụ thuộc thiên nhiên.
Giá cá bông lau bán tại các chợ dao động từ 350.000 đến 500.000 đồng/kg tùy thời điểm và kích cỡ, hơn ít nhất 5-8 lần giá cá tra và cá ba sa các loại.
Ricky Hồ / BSA Media
