Khả năng Thái Lan cho Malaysia mượn đường bộ để xuất sầu riêng sang Trung Quốc là không cao. Vì thế, khủng hoảng thừa sầu riêng ở Đông Nam Á vì thế khó giải quyết hơn trên thực tế, ở cấp độ ASEAN và quốc tế.
Nếu xảy ra, thỏa thuận này chắc chắn sẽ đi kèm với những điều kiện kiểm soát cực kỳ khắt khe do vướng phải ba rào cản lớn sau:
Một là, xung đột lợi ích trực tiếp: Đây cũng là điểm nghẽn lớn nhất. Thái Lan hiện chiếm thị phần sầu riêng lớn nhất trên thị trường Trung Quốc – với 150 tỉ baht (hơn 4,5 tỉ đô la) trong năm 2025 và hơn 100 tỉ baht (hơn 3,1 tỉ đô la) trong 6 tháng đầu năm 2026. Và họ cũng chỉ đặt mục tiêu duy trì con số 150 tỉ baht trong cả năm 2026.
Tuy Malaysia không phải là đối thủ trực tiếp của sầu riêng Thái Lan như Việt Nam, nhưng về lâu dài, Malaysia lại là đối thủ trên thị trường sầu riêng phẩm cấp cao, như Musang King, Black Thorn hay Red Prawn.
Các loại sầu riêng phẩm cấp cao này sẽ theo các tuyến đường bộ và đường sắt từ Malaysia vào Thái Lan, rồi từ đây quá cảnh các tuyến đường bộ của Thái Lan để sang Trung Quốc. Thái Lan sẽ rất đắn đo và không dễ dàng cho Malaysia mượn đường bộ để xuất khẩu, bởi chẳng khác nào “nối giáo cho giặc”, tạo lợi thế cạnh tranh trực tiếp về giá và logistics cho đối thủ. Thái Lan chắc chắn phải ưu tiên bảo vệ thị phần và lợi ích của nông dân trong nước trước sức ép cạnh tranh từ các dòng sầu riêng cao cấp của Malaysia.
Hai là, rào cản kỹ thuật và rủi ro gian lận: Cả Thái Lan và Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) đều đặc biệt lo ngại về vấn đề kiểm dịch thực vật và tính minh bạch của chuỗi cung ứng. Thái Lan cần cơ chế giám sát nghiêm ngặt để đảm bảo sầu riêng Malaysia không bị “trà trộn” mạo danh thương hiệu sầu riêng Thái Lan (hoặc ngược lại) tại cửa khẩu hải quan. Ngoài ra, bản thân nghị định thư về xuất khẩu sầu riêng tươi Malaysia ký năm 2024 với Trung Quốc chưa có điều khoản cho phép xuất khẩu sầu riêng tươi quá cảnh qua một quốc gia thứ ba.
Ba là, đòn bẩy đàm phán hay cơ hội đạt được thỏa thuận rất mong manh: Cơ hội duy nhất của Malaysia trên bàn đàm phán nằm ở sự nhượng bộ thương mại chéo. Trong cuộc gặp ngày 1-7, Bộ trưởng Nông nghiệp hai nước đã thảo luận về lệnh cấm nhập khẩu tôm Thái Lan của Malaysia. Malaysia có thể đang sử dụng việc dỡ bỏ lệnh cấm tôm này như một con bài mặc cả thiết yếu để thuyết phục Bangkok mở đường cho sầu riêng của họ.
Tóm lại, để có thể mượn đường bộ của Thái Lan để xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc, Malaysia phải đồng thời giải quyết được bài toán bảo vệ thị phần cho sầu riêng Thái Lan và đàm phán thành công các thủ tục hải quan đa phương với Trung Quốc. Đây là quá trình đòi hỏi rất nhiều thời gian.
Trong khi đó, Thủ tướng Anwar Ibrahim tuyên bố rằng sẽ “nhờ sự hỗ trợ của Trung Quốc” khi thảo luận với Thủ tướng Lý Cường tại Bắc Kinh trong tháng 8-2026. Tức Malaysia đang cần giải bài toán “khủng hoảng thừa sầu riêng” trong một thời gian rất gấp rút.
Sầu riêng tại sáu bang trọng điểm của Malaysia – gồm Kedah, Penang, Perak, Selangor, Johor và Pahang- đang chín rộ, dẫn đến khủng hoảng thừa nguồn cung. Giá sầu riêng Kampung tại vườn rớt thảm hại, từ mức đỉnh 15 ringgit xuống chỉ còn 1 ringgit/kg (khoảng 6.450 đồng theo tỷ giá ngày 9-7). Trong khi đó, sầu riêng Musang King giảm từ 90-100 ringgit/kg xuống còn 6-9 ringgit, theo The Star và Malay Mail.
Giải quyết tranh chấp tôm cá
Từ hôm 1-6-2026, Malaysia đã chính thức áp dụng lệnh đình chỉ nhập khẩu đối với 5 loại tôm từ Thái Lan, gồm thẻ chân trắng, tôm sú, tôm bạc (banana prawn), tôm vằn nâu và tôm xanh. Bộ Nông nghiệp Malaysia viện dẫn lý do bảo vệ an toàn sinh học nội địa, ngăn chặn rủi ro dịch bệnh thủy sản và dư lượng hóa chất. Tuy nhiên, báo chí Thái Lan và Malaysia đều chỉ ra đây thực chất là một đòn trả đũa thương mại.
Nguyên nhân trực tiếp bắt nguồn từ việc Thái Lan bất ngờ siết chặt xét nghiệm an toàn thực phẩm đối với cá chẽm của Malaysia tại các cửa khẩu biên giới hồi tháng 5-2026, gây đình trệ giao thương.
Malaysia đáp trả bằng lệnh cấm nhập tôm từ Thái Lan. Dù thị trường Malaysia chỉ chiếm khoảng 5% tổng lượng tôm xuất khẩu của Thái Lan, với khoảng 6.000 – 8.000 tấn/năm, nhưng lệnh cấm đã ngay lập tức gây khủng hoảng thừa cục bộ. Phía Thái Lan nói khoảng 400 tấn tôm bị ách lại trong tháng 6, gây thiệt hại 44 triệu baht (1,35 triệu đô la).
Chính phủ Thái Lan phải tung các gói trợ giá khẩn cấp để hỗ trợ nông dân, giúp tôm bán tại siêu thị gia tăng. Thái Lan cũng dọa kiện nước láng giềng tại Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) hoặc ASEAN.
Con tôm cá chẽm đã trở thành lá bài mặc cả giữa hai nước! Nhưng Thái Lan có lá bài tẩy mới là các tuyến đường bộ có thể giúp Malaysia xuất khẩu sầu riêng tươi sang Trung Quốc!
Ricky Hồ / BSA Media
